Elizabeth Heyrick (1790) en Enny Wolak (1959), de moeders van de fairtradebeweging

klik op afbeelding voor beter leebare weergave

bron: Evert Nieuwenhuis

Over wanneer er voor het eerst over “fair trade” als begrip werd gesproken, bestaan er evenveel meningen als er “pioniers” waren.

Wat volgt is een kort stukje fairtradehistorie, waarin ik mijn persoonlijke fairtradeheldinnen op een voetstuk zet. Deze keer zijn de Europeanen aan de beurt, volgende week onze zuiderser strijdmakkers.

Elizabeth Heyrick (1790)

dit is de enige bestaande afbeelding van Elizabeth Heyrick (bron: bbc)

De beweging rond Elizabeth Heyrick (zie ingescande tekst hierboven) is de eerste vorm van geörganiseerd verzet tegen de negatieve kanten voor het Zuiden binnen de prille wereldhandel.

Heyrick en haar vriendinnen formuleerden een aanklacht over de werkomstandigheden, zeg maar slavernijtoestanden, op o.m. de suikerplantages in de Britse koloniën.

Lees meer over Elizabeth Heyrick op wikipedia.

Max Havelaar (1860)

In ons taalgebied kennen we natuurlijk de literaire klassieker “Max Havelaar of De Koffijveilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij” van Multatuli uit het jaar 1860. Hoewel in dit boek nergens over eerlijke handel of fair trade wordt gesproken werd Max Havelaar, zoals we weten, toch de naam van het eerste fairtradekeurmerk.

Begin 2010 herdachtten we 150 jaar Max Havelaar.

Multatuli is het pseudoniem van Eduard Douwes Dekker. Dit pseudoniem betekent ‘Ik heb veel gedragen’. Hij wordt geboren op 3 maart 1820 in Amsterdam. In 1838 wordt hij aangenomen bij het Nederlands bestuur in Indië (nu Indonesië). Hij vervult verschillende ambtelijke functies in Indonesië.

Bij het zien van de misstanden en armoede, neemt hij zich voor om de ideale bestuursambtenaar te worden. Na een aantal conflicten met zijn meerderen, neemt hij drie jaar verlof in Nederland. Als hij terugkeert naar Indië, wordt hij in 1856 benoemd tot assistent-resident in Lebak.

Daar dient hij een klacht in tegen de regent Karta Natta Nagara, een inlandse bestuurder. Deze maakt op allerlei manieren misbruik van zijn positie, door zijn volk af te persen en uit te buiten. Douwes Dekker wil zijn aanklacht pas toelichten na de afzetting van de regent. Zijn superieur accepteert dit niet en laat hem overplaatsen. Dit heeft tot gevolg dat Douwes Dekker ontslag neemt. Achteraf blijkt de aanklacht niet ongegrond te zijn.

Douwes Dekker gaat in 1857 terug naar Nederland. Om zijn eergevoel te herstellen en om het lot van de inlanders te verbeteren, schrijft hij het hele verhaal op. In enkele weken schrijft hij de roman Max Havelaar, of de koffijveilingen van de Nederlandsche Handel-Maatschappij.

Aanvankelijk komt het boek, onder de naam Multatuli, uit in een versie, waaruit belangrijke namen en data zijn verwijderd. Daarmee wordt de bewijskracht van het werk een stuk kleiner. Pas na de derde druk krijgt Multatuli de kans om dit te herstellen.
Na de uitgifte van dit werk is Douwes Dekker een verbitterd man geworden.

Hier lees je meer over Multatuli, inclusief een bespreking van het boek.

Enny Wolak (1959)

“Met 10 gulden uit onze eigen zak hebben we die vzw toen opgericht. Ongelooflijk hoe Fair Trade ontstaan is uit dat banale bedrag.”

Enny Wolak

Deze dame werd geboren in Kerkrade, maar woonde sinds 1971 met haar man, Robert Bijnens, in Genk (Belgisch-Limburg). Daar overleed ze d.d. 1 april 2010 op 74-jarige leeftijd.

16 juni 2009 stond er een uitgebreid interview met haar in het Belang van Limburg over 50 jaar Fair Trade Original, met als titel “Alles is begonnen met 10 gulden”.

In 1958 bracht Enny Wolak twee weken van haar vakantie door in Parijs, waar ze als vrijwilligster aan de slag wilde bij Abbé Pierre. De manier waarop deze pater over naastenliefde sprak, was Enny uit het hart gegrepen. Hij had zich solidair verklaard met de allerarmsten en deed zijn uiterste best om hun leven draaglijker te maken. Enny was 23 jaar in die bewuste zomer.

Terug thuisgekomen opperde Enny de idee om medicijnen of melkpoeder voor Sicilië in te zamelen. De ellende in Sicilië was van een andere aard dan in Parijs, maar ook hier was hulp onder de armen dringend gewenst. Na een ontmoeting met Paul Meijs, voorman van de Katholieke Volkspartij-jongeren, werd de actie met succes ondernomen.

Kort daarna stichtten Enny en Paul S.O.S. (Steun Onderontwikkelde Streken), waarvan Wolak secretaris werd. “Met 10 gulden uit onze eigen zak hebben we die vzw toen opgericht. Ongelooflijk hoe Fair Trade ontstaan is uit dat banale bedrag”, zegt Enny in het bovenvermelde interview in de krant.

In 1966 ontving Paul Meijs een brief van vriend en geestverwant pater Bohnen. Bohnen had met geld van S.O.S. een houtsnijwerkplaats opgericht in een sloppenwijk van Port-au-Prince op Haïti. S.O.S. had wel de voorwaarden geschapen voor een goede en geregelde productie, maar volgens Bohnen onvoldoende nagedacht over de afzetmarkt. Lag de oplossing van het afzetmarktprobleem misschien in het rijke Europa?

Zomer 1967 ontving Meys een eerste lading goederen uit Haïti, Macau en de Filippijnen. Het ging onder meer om houtsnijwerk, hand bewerkt ivoor en paarlemoer, kralenwerk en vlechtwerk.

Het vervolg is echte fairtrade-geschiedenis. Je kan het nalezen op de website van Fair Trade Original. Deze fairtrade-organisatie groeide uit S.O.S. Wereldhandel.

Petra Van Look (1971)

Op 5 april 1971 opende de eerste Wereldwinkel in Vlaanderen zijn deuren. Initiatiefneemster was Petra Van Look. Ze was halftime in dienst bij Oxfam-België en had als opdracht een Nederlandstalige werking te beginnen in de toen vooral Franstalige ontwikkelingsorganisatie.

Samen met Pierre Galand, secretaris-generaal bij Oxfam, was ze naar Nederland getrokken om te kijken hoe de Wereldwinkels daar werkten.
Via bemiddeling van baron Allard, de voorzitter van Oxfam, werd in Antwerpen een huis van het stadsbestuur verkregen.

Vandaag telt de vzw Oxfam-Wereldwinkels meer dan 200 lokale verkoop- en actiepunten, waarin meer dan 8000 vrijwillig(st)ers actief zijn.

Lees alles over deze beweging op hun website : www.oxfamwereldwinkels.be/

Deze bladzijde werd ingescand uit het boek “De Grote Globaliseringsgids” door Evert Nieuwenhuis. Hier en daar nog te koop in de Slegte. Wellicht ook ergens op het net. De moeite om in huis te hebben!

http://www.groteglobaliseringsgids.nl/