fair trade staat voor de keuze: anders-globalisme of anders-monopolisme

Dit artikel dateert van april 2008. Ondertussen deden er zich nog enkele opmerkelijke zaken voor, welke menig paar wenkbrauwen deed fronsen.
De toonaangevende Nederlandse marketingblog Molblog gaf hieromtrent volgende commentaar:

Arme boer niet gebaat bij monopolie Max Havelaar

Max Havelaar keurmerk moet weer ‘vereerlijken’

UPDATE NOVEMBER 2010: Financial Times tackelt kritiek op fair trade

Anders-globalisten vormen een internationale beweging van mensen die zich verzetten tegen de huidige globalisering. Ze zijn niet tegen de globalisering ansich, maar willen een andere globalisering. Een belangrijk uitgangspunt van het anders-globalisme is dat een goed functionerende mondiale samenleving vertrekt vanuit een samenwerking tussen betrokken burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties. In dit stuk stel ik de vraag: “waarvoor kiest de fairtradebeweging? Voor anders-globalisme of anders-monopolisme?” Want er doen zich dezer dagen opmerkelijke tendenzen voor binnen wat de voorhoede zou moeten zijn van de voorvechters van de ‘global civil society’.

UPDATES:
1. kritiek zwelt aan: ‘het gaat fout met Max Havelaar’
2. kleine producenten morren: het verschil tussen Wereldwinkels en Max Havelaar

hardgekookte felheid van een idealistische bedrijfsleider

Hugo Rombouts is de ceo van Rombouts Koffie. Zijn koffiehandel is goed voor minstens 9 miljoen ton koffie per jaar. In de succestapes van het weekblad Vacature werd hij op zaterdag 16 juni 2006 uitgebreid voorgesteld. Een interessant citaat uit het artikel:

Aan de ene kant is Hugo Rombouts andersglobalist, aan de andere kant zakenman. En soms botst dat. “Ik zoek permanent naar een evenwicht”, zegt hij. “Niet erg, het is de olie in de alternator. Het hoeft niet gemakkelijk te zijn. Uiteraard gaat het om het zakencijfer en de winst, maar niet zonder maatschappelijke voldoening. Het klinkt misschien halfzacht en idealistisch, maar ik kan u verzekeren dat ik bekend sta als bijzonder hardgekookt.”

Hij verduidelijkt:

“Mijn standpunten zijn hard, mijn overtuigingen fel. Te fel misschien. Fairtrade is koffie waar je minstens 126 dollarcent per pond voor betaalt. Rombouts heeft vorig jaar bijna de hele oogst van Max Havelaar van Zuid-Mexico opgekocht aan een meerprijs van 1 miljoen euro. Alléén dat is Fairtrade. Ik word verschrikkelijk boos van logo’s die doen alsof ze Fairtrade zijn. Om nog te zwijgen over marketingtechnieken die niet oprecht zijn.”

keurmerken op bestelling

Ondernemers als Hugo Rombouts uiten zich als spreekbuizen van het anders-globalistisch gedachtegoed. En firma’s als Rombouts Koffie rijden het gras voor de voeten weg van kankeraars en betweters die fair trade niet anders willen zien als goedbedoelde maar inefficiënte geitenwollensokkerij. Rombouts zou een icoon moeten zijn van de fairtradebeweging. Maar hier verschijnt een opmerkelijk nieuw gegeven:

Voedingsmultinationals en grootgrutters maken hun eigen eko-, fair trade-, streekproduct- of sustainable certificatie, à la carte.

Dat schreef Nick Trachet op Foodlog in een thread over het EKO-keurmerk.

Max Havelaar (MH) Nederland lijkt hen daarbij nu op maat te willen bedienen:

Max Havelaar wil met de Nederlandse supermarkten afspraken maken om fairtradeproducten in het schap aan te bieden onder een huismerk. Daarvoor is de organisatie in gesprek met verschillende ketens.

Lees het volledige artikel op frieschdagblad.nl.

Een bijzonder interessante, maar toch ook wel verontrustende evolutie. Want in de filosofie van keurmerkorganisaties hoeft het plaatje van ‘wat fair is’ niet meer volledig te kloppen, zo lijkt het.
Waar fair trade oorspronkelijk zaakvoerders als Hugo Rombouts nodig had om haar commercieel potentieel te kunnen bewijzen, zijn de ‘explosieve’ groeicijfers van de laatste jaren rechtevenredig terug te voeren tot de omzet die multinationals en supermarktketens draaien met hun fairtrade-assortiment. Keurmerkorganisaties lijken nu voor die lucratieve, makkelijke ‘ongebreidelde groei’ te gaan. People before profit lijkt niet langer een gebod. “Everything counts in large amounts“, zoöok fair trade.

Het vloekt met de meerwaarde en de filosofie van kleinere firma’s als Rombouts Koffie:

Als mensen mij vragen wat mijn beroep is, antwoord ik altijd koffiebrander, nóóit manager. Koffie kopen, mengen en branden is zo plezant, mevrouw. Daarom verkoop ik de zaak ook niet aan een grote koffiegroep. Dat we daardoor minder slagkracht hebben op de markt, kan me niets schelen. Wij doen bij wijze van spreken aan marketing met een megafoon, terwijl grote groepen een hele geluidsinstallatie ter beschikking hebben. Zoiets heeft soms nadelen.”

Met die nadelen lijken sommige fairtradelabelaars niet langer te kunnen leven.

Tekenend voor wat er misgaat is hoe Max Havelaar een harddiscounter, met uiterst kwalijke sociale reputatie – niet in het minst t.a.v. haar eigen personeelsleden (lees hierover “Lidl riskeert hoge boetes voor bespioneren personeel” op vilt.be) – liefdevol in de armen neemt, nu het ook haar eigen fairtradeproducten in de rekken uitstalt.

uit: “het gaat fout met Max Havelaar

verschil maken door transparantie

“Ethical consumerism will increasingly come to the fore as people shop for products they feel akin to politically, ethically and aesthetically,” said report author Nick Beevors. “Consumers will choose brands that are actively making a difference in a transparent and trustworthy manner.”

“Transparency and trust will become an increasingly important currency,” he said.

Bovenstaande twee quotes komen uit een recent rapport van marktanalysebureau ‘Datamonitor’. De auteur van het rapport, Nick Beevors, ziet nog sterke groeicijfers voor fairtrade in het Verenigd Koninkrijk de komende jaren. Volgens sommige ethische marketeers zou het er zelfs recessiebestendig zijn. Belangrijk verkoopsargument: transparantie.

Ook op het vasteland lijkt er nog niet onmiddellijk een grens aan die groei. MH Nederland, de stichting die de biologische en/of fairtradeproducten van een keurmerk voorziet, rapporteerde begin april een volumegroei over 2007 van 26 procent. Dit soort cijfers geeft een mens moed, evenzo de stichting MH.

De sterke groei van fair trade is mede te danken aan de stijging van het aantal multinationals en distributieketens dat zich het MH-keurmerk aanmeet. Nederlanders kiezen voor groen en gemak. Max Havelaar profiteert hiervan. ’t Lijkt simpel als (d)(w)at. Dat valt alleen maar toe te juichen, zou je denken. Toch schuilen er een aantal giftige adders onder het groene gras. Hoe transparant en duidelijk blijft het fairtradegarantielabel, wanneer bedrijven met een magere sociale staat van dienst plots met zo’n MH-logo mogen pronken op hun producten? Bestaat of volstaat ‘een beetje eerlijkheid’? Hoe meet je dat dan? Is sommige hypocrisie goed en andere slecht? Wat met de woorden van Hugo Rombouts als die het heeft over “marketingtechnieken die niet oprecht zijn” (zie eerder)?

consument vindt duurzaamheid nog te vaag begrip

Duurzaam is de toekomst. Helaas weet niemand wat dat is.

Zo meent docent duurzame marketing Ynte K. van Dam op Foodlog.nl.

Terwijl de een denkt dat Albert Heijn de smurfen duurzaam maakt, denkt een ander dat deze supermarktketen steeds meer gezonde producten levert die ‘puur natuur’ zijn. Hoewel bedrijven ‘duurzaamheid’ regelmatig gebruiken, is het voor veel mensen nog een te vaag begrip en dus vertrouwen ze het niet. Het zal de supermarktreuzen of Douwe Egberts worst wezen: zij verdienen er goed aan. Grof zelfs, vinden sommigen. ‘Duurzaam’, welke lading dekt het? Ieder zijn heug en zijn meug, zo lijkt het vandaag. Geldt voor fair trade weldra hetzelfde adagio?

duurzaamheid als doodgraver van fair trade

De Nationale Spoorwegen (NS) van Nederland en Douwe Egberts (DE) hebben afgesproken op 110 stations uitsluitend nog duurzame koffie te schenken. De koffie heeft een UTZ-keurmerk, wat volgens de NS inhoudt dat de koffiebonen zowel sociaal verantwoord als duurzaam zijn verbouwd. Utz Kapeh (UK) is het antwoord van DE op de fairtrade-idee. UK waarborgt – in tegenstelling tot fairtrade – geen afgesproken minimumprijs. Zij noemen dat ‘concurrentievervalsend en marktverstorend’. Meestal valt de geldende marktprijs nadelig uit voor de boer. Zo ziet DE het graag. De marktprijs kon afgelopen decennium nauwelijks de productiekosten van de boeren dekken, maar de winstcijfers van DE vaarden er enkel wel bij.

De gemiddelde wereldmarktprijzen voor alle soorten koffie wereldwijd:
2003 Januari – 54.04 dollarcent per pond
2004 Januari – 58.69 dollarcent per pond
2005 Januari – 79.35 dollarcent per pond
2006 Januari – 101.20 dollarcent per pond
2007 Januari – 105.81 dollarcent per pond

Ter vergelijking: de fairtrademinimumprijs is steeds 126 dollarcent per pond.

Nogmaals Hugo Rombouts in de succestapes van het weekblad Vacature:

“Pas op, er zijn een hoop keurmerken die iets bijdragen, evenwel zonder Fairtrade te zijn. Rombouts heeft ook koffielabels zonder het keurmerk van Max Havelaar, maar daarvan zeg ik niet dat het Fairtrade is. Sterker nog, het is unfair trade. De verhouding tussen noord en zuid klopt niet. Als iemand twee hotels neerzet in de Nieuwstraat van Monopoly, weet je dat het spel op zijn einde loopt. Als ik terugkom van bezoeken aan plantages in Ethiopië of Guatemala, schaam ik me altijd een beetje. De grote zorgen van hier zijn eigenlijk maar kleintjes.”

Hoe duurzaam is duurzaam echter, wanneer je koffie en bananen wel een fairtrade-label dragen, maar je je eigen werknemers bespiedt en koeieneert? Anders-globalisten hebben het er moeilijk mee. MH weet zich van geen kwaad bewust. Maar loopt wel te jammeren over het feit dat Utz Kapeh geen fair trade is. Maar wie zelf krom is in de leer, kan toch geen rechtlijnigheid bedingen bij anderen? Zwijg stil hen overtuigen van de meerwaarde van haar eigen keurmerk. Een meerwaarde, die er zeker nog steeds is. Naar cijfers als naar impact. Maar voor hoelang nog?
Wat als Nederlanders of Belgen duurzame bedrijfsvoering inzake arbeidsrechten in eigen land gaan beginnen meetellen als criterium voor eerlijke handel, bijvoorbeeld? Of de rol die sommigen spelen in het kunstmatig verhogen van de eindprijzen van voeding in de winkels? En ze constateren dat Aldi, Lidl, Carrefour,… hier steeds vaker uit de bocht gaan? Welk antwoord heeft dan MH, wanneer het haar keurmerk in bruikleen wil geven aan huismerken van die ketens? Hoe verkoop je dan nog het product “eerlijk” of “solidair” aan de brave burger?

keurmerkstempelaars

Wouter Klootwijk (culinair journalist, bekend van teevee en sporadisch correspondent op Foodlog.nl) heeft het niet zo op (eco-)keurmerkstempelaars:

Akkerbouwers in Afrika en Azie en veehouders in Latijns Amerika hebben vaak geen idee dat hun koopwaar als ‘organic’ voor meer geld dan gangbaar wordt vermarkt in de Verenigde Staten en Europa.
Aan hun producten wordt in ‘het westen’ verdiend door mensen die nog geen schoffel kunnen vasthouden. Ook door keurmerkstempelaars.

Lees meer over wat Klootwijk hierover heeft te zeggen..

Hij heeft het ook niet echt op het MH-keurmerk. Hij vindt dat er een loopje wordt genomen met de feiten over de reële impact van fair trade, in de communicatie vanuit de hoofdkwartieren.

Laat deze mening even de zijne zijn, er valt wel iets te zeggen over waar MH als keurmerk naar toe aan het evolueren is. Ook Patrick De Pelsmacker (hoogleraar marketing aan de Universiteit Antwerpen) stelt zich vragen. In Knack-magzine van 10 mei 2006 zegt hij over de fairtrade ‘Nescafé Partners Blend’, waaraan een Engelse zusterorganisatie van MH de zegen gaf:

“Volgens mij is de alliantie met Nestlé een gevaarlijke strategie. Het is een ongelukkig compromis dat de Fair Trade Foundation misschien niet had moeten sluiten. Fairtrade-organisaties voelen natuurlijk de druk van de concurrentie. De ruimte waarin ze zich nog kunnen voortbewegen, wordt steeds krapper.”

Nestlé heeft al vele jaren een uiterst kwalijke reputatie bij mensenrechtenorganisaties, zowel als bij vakbonden. Momenteel loopt er een ophefmakend dispuut tussen de Russische arbeidersbeweging en Nestlé over loonsverhogingen. De Fairtradekeurmerkorganisaties laten het zich niet aan hun hart komen en steken nog een tandje bij. Lees er meer over op deze blog.

het ethisch gehalte van fairtrade-organisaties

“Fair Trade Original, leverancier van de Wereldwinkels, gaat op de schop,” bracht het Nederlandse blad Trouw in de zomer van 2007. Zwaar herstructureren van de organisatie moest het symbool voor duizenden Wereldwinkel-vrijwilligers redden. Bronnen binnen Fair Trade Original (FTO) en uit de directe omgeving van de onderneming wezen op wanbeheer.

Het is niet de bedoeling de vuile was hier buiten te gaan hangen van organisaties, die in se een grote meerwaarde in zich dragen. We gaan het proces van FTO hier dus niet opnieuw maken. Net zomin als we ons terug over de aantijgingen (tijdens de zomer van 2006) aan het adres van MH (‘Max Havelaar is geen echt keurmerk’) willen buigen. Maar feit is dat zowel MH als FTO sterk verschillen van een organisatie als Oxfam-Wereldwinkels. Deze laatste is een beweging in de ware betekenis van het woord. 7500 vrijwilligers staan in meer dan 200 lokale werkingen in voor de verspreiding van de fairtradeboodschap.

Afgevaardigden uit deze werkingen kunnen zetelen in een nationale Algemene Vergadering en/of diverse commissies, die beslissingen nemen aangaande de tevolgen politieke lijn, de partnerwerking, de marketing etc… De Algemene Vergadering stemt ook een Raad van Bestuur, die bestaat uit vrijwilligers en die rechtstreeks overlegt met de professionele krachten van de vzw Oxfam-Wereldwinkels.

Daarbij moet wel gezegd worden, dat ook deze vrijwilligersbeweging niet van kritiek gespaard bleef. “Ik zeg dat niet graag. Maar er is bij die ngo een totaal gebrek aan transparantie?,” liet Frans Van Tilborg van MIKO Koffie uit Turnhout uit zijn mond optekenen in de Morgen van 10 juni 2006. En verder:

“Oxfam heeft voor ons heel veel deuren geopend. De ngo heeft heel wat bewustzijn over fair trade gecreëerd. Dat is dankzij de subsidies die ze krijgen. Dat geld is heel goed besteed. Maar waarom zou Miko dan geen subsidies kunnen krijgen voor Puro? We hebben aan politici gevraagd of we ook subsidies krijgen zodat we samen met Oxfam ten strijde kunnen trekken.”

Is dit een gek idee?

lang geen gek idee

Om terug te komen bij de introductie van dit artikel. MH maakt dus plannen om met de Nederlandse supermarktketens een gepersonaliseerd fairtradehuismerk uit te werken. In Vlaanderen slaat FTO de handen in mekaar (of moeten we zeggen: in de boeien) met Carrefour en ontwikkelde met hen de lijn “Solidair”. “supermacht : niet-gezond, niet-eerlijk en niet-duurzaam en toch niet langer goedkoop, schreef ik hier eerder al. Maar de kantoorfairtrade-organisaties gebaren van krommenaas. Meer zelfs: de kantoororganisaties dwalen af van het spoor van onverzettelijkheid (ze zijn niet langer ‘hardgekookt‘, zoals Hugo Rombouts het zou zeggen) en gooien zich onvervaard in de strijd om het marktaandeel. Door rechtstreekse samenwerkingsverbanden aan te gaan met ketens en multi’s, die zich weinig ethische bedrijfsvoering gelegen laten, stellen ze zich buiten de beweging van de fairtradevoorvechters. Het worden (eigen keur-)merkvoorvechters met een ongezonde honger naar een lekker stukje van de monopolies/de oligopolies waartegen die beweging zich al meer dan 40 jaar verzet. Een beweging, waarbij ze soms zelf mee aan de wieg stond.

“We hebben veel liever dat de koffieprijzen hoog liggen. Koffie is veel te goedkoop. Het is goedkoper dan een fles water. Koffie heeft veel meer toegevoegde waarde dan water, maar die zie je niet in de prijs. Als de koffie duurder wordt, dan kunnen de branders zich meer van elkaar onderscheiden. Nu zitten we te vechten met kleine marges.”
“En wat mij betreft mag er best ook een Tobintaks (een wereldwijde antispeculatietaks, JCS) worden geheven op de handel in koffie. Hoge prijzen zijn goed op voorwaarde dat ze ook stabiel blijven. Grote volatiliteit in de koffiemarkt, teweeggebracht door speculanten, kunnen we missen als kiespijn.”

Dit zijn niet de woorden van een extreem-linkse, andersglobalistische voorvechter, maar opnieuw deze van Frans Van Tilborg.

Neen, ook Van Tilborg is geen wilde weldoener, net zomin als Rombouts. Ik gebruik ook zijn woorden echter graag ter illustratie. Het eerste wat telt voor een bedrijfsleider is betere cijfers. Dat deelt van Tilborg met Rombouts. Uiteraard. Een bekommernis die vandaag zonder twijfel ook Oxfam Fairtrade deelt. Maar niet ten koste van alles. Dat laatste past dan ook weer in de visie op maatschappelijk verantwoord ondernemen van een Van Tilborg of Rombouts. Echte duurzaamheid vereist totale transparantie. Laat de kleintjes er maar eens sámen aan beginnen en stoppen met mekaar te bekampen. De Oxfam-Wereldwinkels moeten de handschoen durven opnemen en het voortouw nemen. Vele Wereldwinkelvrijwilligers hebben voor die Tobintaks geijverd. Het was en is één van die symbooldossiers van de anders-globalisten. Beschouwen die Wereldwinkels zich (wel) nog steeds als de voorhoede in de fairtradebeweging, dan zijn er nog tal van andere goede redenen om samen als fairtrade anders-globalisten een vuist te maken tegen de fairtrade anders-monopolisten.

De fairtradegedachte zal onderdeel uitmaken van één grote ‘global civil society’-beweging of zal even snel als het kwam niet meer zijn.
Vele kleintjes (Oxfam Fairtrade, Rombouts, Miko, Mondoh,…) – met ieder haar megafoon – kunnen de megageluidsinstallaties van de groten overstemmen.
Het FairTradeGemeente-verhaal kan hier als katalysator dienen.
En avant!

6 gedachtes over “fair trade staat voor de keuze: anders-globalisme of anders-monopolisme

  1. Pingback: Koen Van Bockstal, directeur van Oxfam-Wereldwinkels en Oxfam Fairtrade, speecht tijdens de jaarlijkse hoogmis van de marketeers (Stichting Marketing) « recepten en nieuwsjes vanuit de Dorpsstraat, nummer 31

  2. Pingback: kleine producenten morren: hoe de Wereldwinkels het verschil moeten maken met Max Havelaar « recepten en nieuwsjes vanuit de Dorpsstraat, nummer 31

  3. Pingback: Tobintaks of anders gaan eten? « recepten en nieuwsjes vanuit de Dorpsstraat, nummer 31

  4. Pingback: Koen Van Bockstal, directeur van Oxfam-Wereldwinkels en Oxfam Fairtrade, speecht tijdens de jaarlijkse hoogmis van de marketeers (Stichting Marketing) « een zoektocht naar hoe we Fairtrade beter vermarkt kunnen krijgen

  5. Pingback: kritiek zwelt aan in aanloop van de Week van de Fair Trade: “het gaat fout met Max Havelaar” « recepten en nieuwsjes vanuit de Dorpsstraat, nummer 31

  6. Pingback: breakdown « een zoektocht naar hoe we fairtrade transparant krijgen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s